نجم الدين ابو الرجاء قمى

مقدمه 37

تاريخ الوزراء ( فارسى )

كه به بستگان شخصىاش دارد ، در صفحهء ب برگ 213 آمده است . در اين صفحه از شهاب الدين ابو شرف ناصح بن ظفر جرباذقانى ياد كرده كه در عهد قوام الدين بن قوام الدين ابو القاسم درگزينى وزير ، به عنوان منشى به جاى شخصى به نام شهاب الدين عبد الجليل نشسته است . هنگامى كه مولف به تأليف تاريخ الوزراء اشتغال داشت ، سخن‌چينان ديوان موجب شدند شهاب الدين جرباذقانى از خدمت كناره بگيرد و به جرباذقان برود . مولف دربارهء رابطه‌اش با شهاب الدين جرباذقانى مىگويد : « تا مرا از خيال او اتفاق انفصال افتاد ، خيال و ذكر او سمير دلست . همچنان‌كه به جرباذقان مثافن و ملازم اوام . » 6 به نظر من اين جمله به معناى آن است كه خود مولف در جرباذقان اقامت نداشته است و ظاهرا مقيم همدان بوده است ، يعنى در شهرى كه اقامتگاه شهاب الدين پيش از عزيمت وى به جرباذقان بوده است . از اين جهت نمىتوان مطمئن بود ، اما ظاهرا اين اطمينان وجود دارد كه مولف در كتابخانه‌اى كار مىكرد كه صائن الدين عبد الملك همدانى رئيس ديوان عرض در عهد قوام الدين بن قوام الدين در مسجد عتيق همدان تأسيس كرده بود . مولف از ديوان عرض و شرايط كار در كتابخانه‌اش با ستايش تمام ياد مىكند . 7 بدون شك مولف ما از افراد محل بوده يا دست‌كم مدت مديدى در عراق عجم اقامت داشته است . پيوند مولف با جرباذقانى نشان مىدهد كه وى فقط عضوى از اعضاى جمع منشيان - مورخان جرباذقانى نبوده است . دوستش موسوم به ابو الشرف ناصح بن ظفر جرباذقانى مترجم ترجمهء تاريخ يمينى ( 603 ه ق / 1027 - 1206 م ) است . البته همان‌طور كه [ عبد الحسين ] نوائى مىگويد ، از اشاره‌هاى ابو الشرف در ترجمه و از خاتمهء كتاب نمىتوان اطلاع چندانى دربارهء وى به دست آورد . 8 قسمتى از تاريخ الوزراء كه پيشتر درباره‌اش بحث كرديم ، تا اندازه‌اى مكمل اطلاعات ما دربارهء مولف است . فعلا از آن قسمت معلوم است كه در عهد وزارت قوام الدين بن قوام الدين منشى شده بود و به هنگام تحرير تاريخ الوزراء خدمت دولت سلجوقى را ترك گفته بود . تعيين حدود كلى تاريخ تاليف كتاب مسأله‌اى ندارد . در آن هنگام ، صلاح الدين در مصر و الناصر خليفه بود . اين اشاره‌ها و ساير مطالب مولف در بررسى كوتاه موقعيت سياسى معاصر وى در صفحات نزديك به پايان كتاب ، تاريخ الوزراء را در دههء 590 - 580 ه ق / 4 و 1193 - 5 و 1184 م جاى مىدهد . با بررسى مطالب مولف در سه برگ پايان كتاب مىتوان تاريخ دقيقتر را تعيين كرد . براى اين منظور ، نخست ناگزيرم رويدادهاى سياسى مربوط را به نحوى كه از ذيل محمد بن ابراهيم بر سلجوقنامه بدانها آگاهيم خلاصه كنم . ذيل سلجوقنامه تنها اثرى است كه توالى سنوى رويدادها را با تفصيل كافى دربر دارد . راوندى كه منابع خودش را در آخرين قسمت اثرش نوشته ، تا حدودى